Η διφορούμενη κοινωνία

Ποια να είναι άραγε η χρονική στιγμή που εμφανίζεται ο πρώτος ψυχιατρικά ασθενής άνθρωπος; Το ερώτημα φαίνεται ρητορικό, ωστόσο αυτή η χρονική στιγμή δεν μπορεί παρά να συσχετισθεί με την ύπαρξη και λειτουργία κάποιας μορφής κοινωνίας (κοινωνικής συμβίωσης) που θα χαρακτηριζόταν ήδη από κάποιες στοιχειώδεις κοινές, μεταξύ των μελών της, αντιλήψεις και αξίες. Ο χαρακτηρισμός ενός ατόμου ως ψυχικά ασθενούς ή η αναγνώριση μιας συμπεριφοράς ως «αλλόκοτης» δεν μπορεί παρά να είναι το αποτέλεσμα της σύγκρισης του ατόμου αυτού ή της συμπεριφοράς του με την κοινωνική ομάδα και τις κοινά αποδεκτές ή έστω ερμηνεύσιμες (ακόμα κι αν είναι σε κάποιο – επιτρεπτό – βαθμό αποκλίνουσες) από την δεδομένη κοινωνική ομάδα συμπεριφορές.

Η διαχρονική δυνατότητα μιας κοινωνίας να χαρακτηρίσει/αναγνωρίσει κάποια μέλη της ως «άρρωστα» δεν φαντάζει ανορθολογική, αφού οτιδήποτε νοηματοδοτείται μόνο εντός συγκεκριμένων πλαισίων. Προκύπτουν όμως κάποια ερωτήματα:

  1. Κατά πόσο τα κριτήρια της ψυχικής ασθένειας δημιουργούνται από μια κοινωνία λόγω του δέους που αισθάνεται απέναντι στο ακατανόητο και κατά πόσο το δέος αυτό τροφοδοτείται μέσω αλλά και λόγω του κυρίαρχου φαντασιακού της κοινωνίας αυτής;
  2. Κατά πόσο έχει κανείς, παραμένοντας μονάδα (εκτός από μέλος μιας κοινωνίας), τη δυνατότητα να χαρακτηρίσει/αναγνωρίσει την κοινωνία αυτή ως «άρρωστη»; Η κοινωνία εντός της οποίας ζει κάποιος φαίνεται «θεόσταλτη». Είναι αυτή γιατί αυτή είναι. Οι μόνοι που δέχεται να αλλάζουν τους θεσμούς της, άρα και τα πλαίσιά της, με βάση τις δυνατότητες που η ίδια παρέχει, είναι αυτοί που συμφωνούν με αυτούς τους θεσμούς (ετερονομία της κοινωνίας).
  3. Κατά πόσο η ύπαρξη ενός ατόμου μέσα σε μια κοινωνία που την «αισθάνεται» άρρωστη και προκειμένου να επιβιώσει εντός της, τον εξαναγκάζει να «αρρωστήσει»;

Εν ολίγοις, κατά πόσο παράγει μια κοινωνία (με σχέδιο ή χωρίς) «άρρωστα» μέλη ακόμα και με τα δικά της κριτήρια και κατά πόσο αυτά την επανατροφοδοτούν με τα χαρακτηριστικά αυτά της αρρώστιας;

Ας δούμε για παράδειγμα τον ορισμό του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (Π.Ο.Υ.) για την ψυχική υγεία: «Ψυχική υγεία είναι η κατάσταση της συναισθηματικής ευεξίας, όπου το άτομο μπορεί να ζει και εργάζεται με άνεση μέσα στην κοινότητα και να ικανοποιείται από τα προσωπικά του χαρακτηριστικά και επιτεύγματα». Εκτός από το στοιχείο της ευεξίας, στον ορισμό αυτό σκόπιμα δίνεται έμφαση στη λειτουργικότητα του ατόμου μέσα στα πλαίσια της κοινότητας και δίνεται έμφαση στο ότι το άτομο δεν ζει «εν κενώ», αλλά σ’ έναν ευρύτερο κοινωνικό χώρο όπου αναγκαστικά συμβιώνει και συνλειτουργεί με άλλους συνανθρώπους του.

Ο φαινομενικά ωραίος αυτός ορισμός, δημιουργεί όμως μια αντίληψη ακριβώς για το πως πρέπει να ορίζεται η ψυχική υγεία. Ας μην ξεχνάμε ότι από τη μια πλευρά ο Π.Ο.Υ. είναι αναγνωρισμένος διεθνής οργανισμός και ότι, από την άλλη, σε όλες τις κοινωνίες παγκοσμίως, ελάχιστοι άνθρωποι έχουν την τύχη να αισθάνονται ευεξία και ικανοποίηση από τα προσωπικά τους χαρακτηριστικά και επιτεύγματα, αφού ο κανόνας είναι ότι προκειμένου απλώς να επιβιώσουν πρέπει να αναλώσουν τη μισή τους ζωή εργαζόμενοι σε εργασίες σκληρές, ανούσιες, μη δημιουργικές, άσχετες με τα ενδιαφέροντά τους κλπ. ή να βρίσκονται σε αναζήτηση μιας τέτοιας σκλαβωτικής εργασίας που σε κάθε περίπτωση, από τη φύση της δεν μπορεί να δημιουργήσει το πλαίσιο για την ύπαρξη μιας κατάστασης ψυχικής υγείας όπως αυτή που νοηματοδοτεί ως τέτοια ο Π.Ο.Υ.

Το θέμα εδώ δεν είναι μόνο κατ’ αρχάς η συμφωνία ή μη με τον ορισμό, όσο η διαπίστωση της ασυνέπειας, της αντίφασης, των αλληλοαναιρούμενων όψεων μιας κοινωνίας: όσο η υιοθέτηση από το άτομο ενός κοινωνικού ρόλου που ανταποκρίνεται ή πρέπει να ανταποκρίνεται σε πραγματικές ή εικαζόμενες προσδοκίες γίνεται πιο απόλυτη και επιτακτική, τόσο περισσότερο το άτομο αυτό καθίσταται ψυχικά ευάλωτο αντί να προστατεύεται από την υιοθέτηση αυτών των στερεότυπων που υποτίθεται ότι θα το βοηθούσαν να ενσωματωθεί.

Μια κλασσική σταθερά που βρίσκεται στις μελέτες για την αιτιοπαθογένεια της σχιζοφρένειας και των συναφών διαταραχών σε γενετικό επίπεδο είναι το 50%. Αυτή είναι η πιθανότητα να νοσήσει μονοζυγωτικός δίδυμος σχιζοφρενούς. Το άλλο 50% από ποιους παράγοντες καθορίζεται;

Στις παρακάτω θεωρίες αν αντικαταστήσουμε τις λέξεις «οικογένεια», «μητέρα – ζευγάρι», «παιδί» με τις λέξεις «κοινωνία», «εξουσία – πολίτης», «άτομο» , ίσως εξαχθούν ενδιαφέροντα συμπεράσματα:

Ο Freud για τη σχιζοφρένεια

Ο Freud θεωρούσε τη σχιζοφρένεια παλινδρομική απάντηση του ατόμου σε μια συντριπτική ματαίωση και σύγκρουση με άτομα του περιβάλλοντος. Αυτή η παλινδρόμηση συνίσταται στην απόσυρση των συναισθηματικών επενδύσεων ή της κάθεξης, τόσο απ’ τις εσωτερικές αντιπροσωπεύσεις των αντικειμένων, όσο και από τα άτομα του περιβάλλοντος, και επιστροφή σ’ ένα αυτοερωτικό στάδιο της ανάπτυξης. Η κάθεξη του ασθενούς επανεπενδύεται στον εαυτό, δίνοντας έτσι την εικόνα της αυτιστικής απόσυρσης. Αργότερα ο Freud πρόσθεσε ότι, ενώ η νεύρωση αφορά τη σύγκρουση μεταξύ του Εγώ και στο Εκείνο, η ψύχωση μπορεί να θεωρηθεί ως σύγκρουση μεταξύ του Εγώ και του εξωτερικού κόσμου, όπου η πραγματικότητα έχει απορριφθεί και στη συνέχεια έχει λάβει νέο σχήμα.

Η άποψη του διπλού δεσμού, του Bateson

Βασικό στοιχείο της υπόθεσης αυτής είναι ότι εάν μεταξύ ενός παιδιού και της μητέρας του υφίσταται επικοινωνιακή σχέση χαρακτηριζόμενη από αντιφατικότητα και λογική ασυμβατότητα, τότε η επικοινωνία είναι σχιζοφρενικογόνος. Π.χ. εάν η μητέρα (αμφιθυμική, αβέβαιη, αμφίβουλη και αντιφατική η ίδια) λέει στο παιδί «μην παίξεις», ενώ ταυτόχρονα του δίνει τα παιχνίδια του, ή το επιδοκιμάζει για κάτι που έκανε και ταυτόχρονα είναι εξωλεκτικά απορριπτική, τότε το παιδί δεν ξέρει τι να κάνει και προκειμένου να αποφύγει την άλυτη σύγχυση που του προκαλούν τέτοια «διπλά» μηνύματα, συνήθως αποσύρεται. Η συνεχής έκθεση του παιδιού σε παρόμοιες αμφίσημες καταστάσεις (συναισθηματικές, συμπεριφορικές, προτιμήσεων κ.α.) το οδηγούν προοδευτικά σε εξωλογικούς τρόπους σκέψης και συμπεριφοράς, που επιδεινώνονται όταν αργότερα, εκτιθέμενο στα κοινωνικά ερεθίσματα, αδυνατεί να συμβιώσει με τους άλλους.

Η άποψη της ψευδοαμοιβαιότητας, των Wynne και Singer

Σύμφωνα με την άποψη αυτή, η ενδοοικογενειακή επικοινωνία είναι αποστειρωμένη συναισθηματικά και χαρακτηρίζεται από πλαστή, λεκτική κυρίως, αμοιβαία προσπάθεια να μην εκφράζεται το συναίσθημα και να μην συζητείται τίποτα ανοιχτά από αυτά που θα μπορούσαν ενδεχομένως να διασαλεύσουν την ισορροπία της οικογένειας. Κυριαρχούν γενικά η επιφυλακτικότητα και η «παραχαραγμένη» συναίνεση.

Όπως στο άτομο οι ενδοψυχικοί-ιδιοσυστασιακοί παράγοντες εκφράζουν μια σύμφυτη μειοπραγία των μηχανισμών της αντίληψης και της συνειδητοποίησης και μια ανικανότητα επικέντρωσης της προσοχής στις «ουσιαστικές πληροφορίες», έτσι και σε κοινωνικό επίπεδο, ο καταιγισμός των μηχανισμών της αντίληψης και συνειδητοποίησης των μαζών με αναξιολόγητες, αντιφατικές και αλληλοαναιρούμενες πληροφορίες, οδηγεί σε αδυναμία γνωστικής αξιοποίησης και διαχωρισμού του ουσιαστικού από το μη ουσιαστικό, του πραγματικού από το μη πραγματικό, του υποκειμενικού από το αντικειμενικό. Αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας είναι η παραποίηση της πραγματικότητας, η ασάφεια του υλικού με το οποίο τροφοδοτείται ο ιδεακός μηχανισμός και η αποδιοργάνωση της ικανότητας του Εγώ να διατηρεί με σαφήνεια τα δικά του όρια και να διαφοροποιείται από το αντικειμενικό περιβάλλον. Προοδευτικά το Εγώ οδηγείται σε ασαφή αίσθηση της πραγματικότητας, μιας πραγματικότητας αμφίβολης και δύσκολα ερμηνεύσιμης, της οποίας φαίνεται να χάνει τον χειρισμό. Η αδυναμία των χειρισμών προκαλεί άγχος το οποίο αυξάνει την αναποτελεσματικότητα του Εγώ, αποδιοργανώνει τους μηχανισμούς προσαρμογής και κινητοποιεί μηχανισμούς άμυνας. Με αυτούς το Εγώ επιχειρώντας ν’ αποκλείσει τον καταιγισμό των πληροφοριών και ν’ αποφύγει την ανάλυση των αμφίβολων μηνυμάτων, στρέφεται προς εαυτό και αποσύρεται από το περιβάλλον. Η απόσυρση και ο αποκλεισμός  της πραγματικότητας οδηγούν σε εξωπραγματική βίωση που χαρακτηρίζεται από συμβολική αυτιστική σκέψη και άσχετη με τις απαιτήσεις της πραγματικότητας, συμπεριφορά.

Αυτή φαίνεται λοιπόν να είναι η σύγχρονη ασθένεια των κοινωνιών. Μια διαρκής σύγκρουση του ατόμου με τον εξωτερικό κόσμο και η αντικατάσταση της πραγματικότητας με πάσης φύσεως υποκατάστατα που εκτείνονται από τις διάφορων τύπων εξαρτήσεις, τον απομονωτισμό, την πλήρη απόσυρση από τα κοινά και φτάνουν έως την θρησκοληψία, τον ενστερνισμό θεωριών συνωμοσίας, στρεβλών αντιλήψεων για την πραγματικότητα μέσα από την άκριτη υιοθέτηση φανατικών ιδεολογημάτων.

Ο σύγχρονος άνθρωπος μοιάζει να λυγίζει κάτω από τα διπλά μηνύματα μιας κοινωνίας που του ζητά να επιτύχει έναν σκοπό που δεν αντιλαμβάνεται γιατί πρέπει να θεωρείται ως ο αναπόφευκτος προορισμός του, και μάλιστα, μετερχόμενος μέσα που στην πραγματικότητα μόνο αντικοινωνικό χαρακτήρα έχουν. Αυτή η συνεχής ένταση που τον οδηγεί σε εξωλογικές σκέψεις και συμπεριφορές, με την έννοια του κατ’ ουσίαν αντικοινωνικού χαρακτήρα τους (π.χ. ακραίος ατομισμός, πλήρης αποπολιτικοποίηση  ή στρεβλή προσέγγιση της πολιτικής), είναι μια κατάσταση της οποίας τις περισσότερες φορές δεν έχει ούτε καν συναίσθηση της ύπαρξής της. Τίποτα δεν ειπώνεται με τα σωστά λόγια, τα νοήματα χάνουν το σχήμα τους, τα συναισθήματα είναι παρόντα μόνο αν είναι θετικά ή αρνητικά σηματοδοτημένα αλλά όχι αν φαίνονται απειλητικά για το ίδιο το πλαίσιο του σύγχρονου καπιταλιστικού φαντασιακού.

Ίσως οι σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες να βρίσκονται σε μεγαλύτερη παρακμή από ό,τι πιστεύουμε, αφού η εγγενής βαρβαρότητά τους φαίνεται ότι πια αγγίζει τα όρια του παραλογισμού: τα μέλη της, οι σημερινοί άνθρωποι δεν έχουν περιθώριο να απαρτιωθούν ως προσωπικότητες παρά μόνο απεγκλωβιζόμενοι εντελώς από τα «σχιζοφρενικόμορφα»  πλαίσιά τους.

Πηγή: eagainst.com

Advertisements
Gallery | This entry was posted in Αναδημοσιεύσεις, Ζωή, Πολιτισμός and tagged , , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s